De Werfstraat gevangenis te Soerabaja


Via luidsprekers in de stad Soerabaja verklaarde
Soetomo de oorlog aan een ieder die ook
maar één druppel Nederlands bloed in de aderen
had. Een dolgedraaide menigte hakte toen op
gevangenen in.

De door ‘Boeng Tomo’ aangezette volksmenigte begon
een klopjacht waarbij alle Nederlanders en Indische
Nederlanders uit hun huizen werden gesleurd of van de
straat opgepakt.
Ze werden in open vrachtwagens naar de Werfstraat
gevangenis gereden en daar door een tot hysterie
opgezweepte menigte en pelopors mishandeld tot aan de
poort van de gevangenis.
Binnen de poort was het niet anders, ze werden op
gruwelijke wijze behandeld door bewakers en met
tientallen de cellen ingeslagen.
Dit afschuwelijke lot ondergingen zo’n 2.400 personen
op 15 oktober 1945.
Gewaarschuwd door één van de cipiers – alle gevan-
genen zouden worden vergiftigd en de gevangenis in
brand gestoken – werd op 10 november door de
Nederlander in Britse Dienst, Jack Boer, een bevrijdingsactie
op touw gezet.
Vanaf een Stuart tank werd een gat in de buiten- en
binnenmuur geschoten waarna Jack Boer en zijn escorte
van 10 gurkha’s zich naar binnen begaven en hevige
strijd leverden met de circa 100 bewakers die zich tot
het uiterste verzetten. Eén gurkha sneuvelde.
De gevangenen bevonden zich in deerniswekkende
toestand in de cellen.
In totaal werden 2.384 Nederlanders in vervuilde,
vermagerde en gewonde toestand bevrijd.

Advertentie

19 gedachten over “De Werfstraat gevangenis te Soerabaja

  1. Naar de Werfstraatgevangenis toe was het inderdaad heftig, eenmaal in de gevangenis was het veel rustiger. Tijdens mijn verblijf daar bij de Kenpeitai was dat wel anders.
    Over vergiftiging en verbranding is verder niets gebleken. Ook was volgens Jack Boer bij de Engelsen niets bekend over onze aanwezigheid in de gevangenis. Terwijl al diverse malen Gurkha’s binnen de gevangenis hadden rondgelopen en er over gevangenen was onderhandeld!
    Op de mythe rond Jack Boer heb ik al gereageerd in Java Post. Die nacht was het rustig, op het lawaai van de luidsprekers na. Niemand kon slapen in afwachting van de afloop van het Britse ultimatum om 06.00 uur. Op die tijd stonden we zoals gewoonlijk in de rij voor de maïspap. Precies 6 uur begonnen de beschietingen door Brits scheepsgeschut. Volgens het verhaal van Jack Boer was hij echter al rond 03.00 uur vertrokken uit het havengebied met een toch niet zo fluisterstille tank, (zonder te worden opgemerkt door de Indonesiërs in hun stellingen???). Om 03.45 zou hij bij de gevangenis een gat in de muur hebben geschoten. Daar heeft niemand iets van gehoord. In mijn herinnering begonnen de gevechten bij de gevangenis pas rond 10 uur. Rond 11 uur zagen we de eerste Gurkha’s langs komen, rond 05.00 uur werden we naar buiten gebracht, inderdaad door een gat. Van Jack Boer hoorde ik pas vele jaren later, 1985? Het kan best zijn dat hij een rol heeft gespeeld, maar meer ook niet. Onze deerniswekkende toestand viel nogal mee. Natuurlijk waren we vervuild en vermagerd, en waren er enkelen die al vanaf het begin waren gewond. Maar ik heb daar nooit een punt van gemaakt. Het was nou eenmaal revolutie, een slechte tijd. Overigens, er was geen gevangenenadministratie en de Gurkha’s hadden het te druk met zichzelf om te tellen. Er was gewoon een stroom mensen in de richting van klaarstaande vrachtauto’s. Hoe komt men dan op 2384 gevangenen? Niet één meer of minder?
    Ik denk een stortvloed van kritiek over mij heen te krijgen. Vind ik niet erg, ik probeer mijn ervaringen te plaatsen in de chaotische toestand van toen. Niemand verheerlijken, niemand zwart maken.

  2. Naar de Werfstraatgevangenis toe was het inderdaad heftig, eenmaal in de gevangenis was het veel rustiger. Tijdens mijn verblijf daar bij de Kenpeitai was dat wel anders.
    Over vergiftiging en verbranding is verder niets gebleken. Ook was volgens Jack Boer bij de Engelsen niets bekend over onze aanwezigheid in de gevangenis. Terwijl al diverse malen Gurkha’s binnen de gevangenis hadden rondgelopen en er over gevangenen was onderhandeld!
    Op de mythe rond Jack Boer heb ik al gereageerd in Java Post. Die nacht was het rustig, op het lawaai van de luidsprekers na. Niemand kon slapen in afwachting van de afloop van het Britse ultimatum om 06.00 uur. Op die tijd stonden we zoals gewoonlijk in de rij voor de maïspap. Precies 6 uur begonnen de beschietingen door Brits scheepsgeschut. Volgens het verhaal van Jack Boer was hij echter al rond 03.00 uur vertrokken uit het havengebied met een toch niet zo fluisterstille tank, (zonder te worden opgemerkt door de Indonesiërs in hun stellingen???). Om 03.45 zou hij bij de gevangenis een gat in de muur hebben geschoten. Daar heeft niemand iets van gehoord. In mijn herinnering begonnen de gevechten bij de gevangenis pas rond 10 uur. Rond 11 uur zagen we de eerste Gurkha’s langs komen, rond 05.00 uur werden we naar buiten gebracht, inderdaad door een gat. Van Jack Boer hoorde ik pas vele jaren later, 1985? Het kan best zijn dat hij een rol heeft gespeeld, maar meer ook niet. Onze deerniswekkende toestand viel nogal mee. Natuurlijk waren we vervuild en vermagerd, en waren er enkelen die al vanaf het begin waren gewond. Maar ik heb daar nooit een punt van gemaakt. Het was nou eenmaal revolutie, een slechte tijd. Overigens, er was geen gevangenenadministratie en de Gurkha’s hadden het te druk met zichzelf om te tellen. Er was gewoon een stroom mensen in de richting van klaarstaande vrachtauto’s. Hoe komt men dan op 2384 gevangenen? Niet één meer of minder?
    Ik denk een stortvloed van kritiek over mij heen te krijgen. Vind ik niet erg, ik probeer mijn ervaringen te plaatsen in de chaotische toestand van toen. Niemand verheerlijken, niemand zwart maken.

  3. Ik heb het nog ongelezen boek “Macaber Soerabaja 1945” (1990)van Richard L. Klaessen opengeslagen. Hij heeft het ook over die 2.384 overlevenden uit de gevangenis, niet meer maar ook niet minder.
    Statistieken uit de oorlog zijn niet betrouwbaar, er wordt van schattingen uitgegaan maar hier staat ondubbelzinnig het cijfer, 2.384 Nederlandse overlevenden. Bij enige naspeuringen blijkt dat alleen de luitenant Jack Boer het over 2.384 heeft, maar nergen geeft hij aan hoe hij aan dat cijfer komt.
    In de Java Post wordt uitgebreid over dat cijfer gedebatteerd maar men komt er niet uit. Alleen Jack Boer kan uitsluitsel geven. Als hij duidelijk antwoord had kunnen geven had hij wel zijn MWO verdiend voor het nauwkeurig tellen.

  4. Ik zou zo graag wat meer over deze actie willen weten en wel vanwege het volgende; De broer van mijn vader had te horen gekregen dat de gevangenis in brand zou worden gestoken en waarschuwde de Gurka`s hierop dit in verband met het feit dat zijn ouder en zus binnen zaten en hij als jongentje van 10 daardoor in paniek raakte. Er is mij te horen gekomen dat ze al brandstof over het terrein aan het gieten waren om het in brand te gaan steken. Mijn Oom heeft buiten op straat zitten kijken hoe het gat in de muur werd geschoten. Kan iemand mij wijzen op meer informatie over deze actie/situatie op deze dag.
    Alvast bedankt voor Uw aandacht.

    • Hier is in zeer beknopte vorm neergeschreven over de bersiap periode in Soerabaja, dat ik heb uit het boek “ Het Einde van een Tijdperk” van Louis Pauselius. Louis Pauselius heeft mij persoonlijk verteld, dat hij toen niet in de gevangenis was en alles van buiten heeft meegemaakt. Anderen kunnen het aanvullen.

      19-9-1945 – Het vlag incident in Soerabaja.
      Indonesische jongeren kwamen in opstand, opgefokt via de radio door Boeng Tomo.
      Kempeitai gebouw tegenover het gouvernementsgebouw werd door de Indonesiers omsingeld en onder de voet gelopen.
      De Boeboetan en Darwo gevangenissen, bewaakt door Japanners, werden door Indonesiërs overgenomen, waardoor Nederlandse vrouwen en kinderen in het Darwo kamp ook onder toezicht van de Indonesiërs kwamen.

      25-10-1945 – Brits-Indische infanterie onder commando van Brigade Generaal Mallaby landden in de haven van Soerabaja.

      27-10-1945 – Mallaby zendt Brits-Indische troepen naar de vrouwenkampen en nam de leiding van deze kampen weer over.

      28-10-1945 – Indonesiers vallen kleine groepen Britse eenheden aan en in de Werfstraat worden 6 jonge Ghurka’s vermoord.

      29-10-1945 – Konvooi met zeil overdekte vrachtwagens, onder bewaking van 123RD Indian Co RIASC, met Nederlandse vrouwen en kinderen, was op weg naar de haven. In de Palmenlaan bij de Embong Tjermee werd de colonne door bloeddorstige Indonesiers overvallen en 2 vrachtwagens met vrouwen en kinderen werden in brand gestoken en bestookt met handgraten.

      29-10-1945 – Soekarno landt in Soerabaja en heeft een gesprek met de Britten. Er werd een wapenstilstand afgesproken. Echter vlak er na wordt generaal Mallaby vermoord. Intussen waren er heel wat Britse versterkingen met oorlogs bodems aangekomen. Intussen worden Nederlandse mannen opgepakt en door de Indonesiers naar de Werfstraat gebracht en opgesloten.

      10-11-1945 – Generaal Mansergh en Britse troepen waren gereed voor de aanval en verovering van Soerabaja.
      Onder leiding van een Ghurka werd een plan opgezet om de Werfstraat aan te vallen. Het moest een verrassing blijven want anders worden de Nederlanders afgemaakt. Aanval moest van achter het gebouw plaatsvinden door met explosieven een gat in de muur te maken. Geplande tijd was 6 uur in de morgen. Een tank zou daar ter plaatse zijn als extra dekking.
      De Nederlandse gevangenen zouden via dat gat naar klaarstaande vrachtwagens geleid worden. Precies 6 uur begonnen de Britten van uit de haven granaten af te schieten, die de omliggende gebouwen ten zuiden van de gevangenis raakten.
      Na de explosie stormden de Ghurka’s naar binnen, doden alle Indonesiers en bevrijden de Nederlanders.
      De strijd om Soerabaja heeft ongeveer 3 dagen geduurd.
      Ook werd duidelijk, dat de Indonesiërs het plan hadden de Nederlanders te vermoorden door hun voedsel te vergiftigen.

      • >>>>>>>>>>>>De Slag van Surabaya duurde 3 weken.<<<<<<<<<<<

        Was u daar? Meneer Pauselius wel.

      • ca. 3 weken, klopt! Bovenstaand verhaal en vele andere verhalen zitten allemaal in de framing dader/slachtoffer. En op het genoemde moment waren er nog geen tanks aan land gebracht. Over Jack Boer wil ik het maar niet hebben, dat hoort bij de heldenverhalen. Net zo goed als de verhalen over vergiftiging en verbranding.
        Om 6 uur liep pas het ultimatum af, de eerste troepen waren rond 11.00-12.00 in de buurt van de gevangenis. Er werd nog volop gevochten. Pas rond 17.00-18.00 liepen we door het gat in de achtermuur de Nieuw Hollandstraat in.
        citaat: “De gevangenen bevonden zich in deerniswekkende
        toestand in de cellen. In totaal werden 2.384 Nederlanders in vervuilde,
        vermagerde en gewonde toestand bevrijd.” Typisch slachtoffers! Ja, ik was vermagerd, vervuild en had honger. Maar deerniswekkend? Gewond? En ik ben in de gevangenis nooit geteld, ik kan dus niet tot die zogenaamde 2.384 Nederlanders hebben behoord. Mijn ervaringen staan hierboven ergens opgeschreven. Het was allemaal niet leuk, maar je moet het niet erger maken dan het al was.

  5. De opstand in 1945 in Soerabaja was revolutie, oorlog, smerig zoals oorlog kan zijn. Chaotisch, typisch de situatie voor de verdeling van de mensheid in good guys en bad guys. De Indonesiërs waren extremisten, dus slechte mensen, tot alles in staat. Er was tijd genoeg om ons, de good guys in de Werfstraatgevangenis, te vergiftigen en te verbranden zoals volgens de verhalen de bedoeling zou zijn geweest. Waarom is dat niet gebeurd, die extremisten waren toch erg slecht? Laten we het niet erger maken dan het al was.
    Over de situatie in Soerabaja is al veel geschreven. Historisch onderzoek is te vinden bij Meelhuijsen, Bussemaker en Somers, naast vele egodocumenten. Een recente korte samenvatting is te vinden op http://www.javapost.nl onder de titels ‘Aan de dood ontsnapt’ en ’Het Britse ultimatum’. Buitenzorg maakt een prachtige eindconclusie voor de mythen en legenden: “Maar ach, veel doet het er misschien ook niet toe. De bevrijding was dáár, voor alle geïnterneerden. En dát is natuurlijk wat wérkelijk telt.”

  6. Louis Pauselius zegt :
    19-9-1945 – Het vlag incident in Soerabaja.
    Indonesische jongeren kwamen in opstand, opgefokt via de radio door Boeng Tomo.
    ——————————————————————————————————————–
    De beroemde (of beruchte) rede van Bung Tomo vond plaats op 10 November 1945.
    Naar aanleiding van de Britse ultimatum.
    En het was gericht naar de Engelsen.
    De foto was later er op geplakt .

    • >>>>>>>>De beroemde (of beruchte) rede van Bung Tomo vond plaats op 10 November 1945.
      Naar aanleiding van de Britse ultimatum.
      En het was gericht naar de Engelsen.
      De foto was later er op geplakt .
      >>>>>>>>>>>>>>>>>

      Hij heeft heel wat loprn blerren over de radio en niet alleen op die dag.

      • Eerder dan 10 november ook al, maar ik dacht niet in connectie met het vlagincident op 19 september. Er was nog Japans gezag, en ik dacht dat toen de luidsprekerzuilen ook nog door de Japanners werden beheerd.

  7. De eerste keer dat de naam van Bung Tomo vermeldt werd was op 16 September 1945, arsenaal Don Bosco werd belegerd door pemuda, scholieren en volk pelajar dan massa rakyat.
    Hun leiders waren Subianto Notowardojo dan Mamahit leraar van Technische School Don bosco en een journalist met de naam Bung Tomo.

    Hij was toen nog journalist !
    Over de vlag incident , dat werd door de Indonesiers duidelijk gedocumenteerd met ooggetuige /betrokkene zoals de 4 gedode Indonesiers en de Indonesische Resident van Surabaya, Hario Kecik kwam een “paar minuten”later toen de slachtoffers (o.a Ploegman) al naar de ziekenhuis werd gebracht.

    • Het overnemen van Don Bosco was volgens mij op 30 september. De overdracht van het Japanse gezag aan Huyer was op 23 september. Veel Japanners (ongewapend) zijn in de Boeboetangevangenis vermoord op 6 oktober.

  8. Japanse gezag is al lang voorbij, ze werden ontwapend(soms vrijwillig) , soms met geweld .
    Toen de Engelsen landen op 25 oktober 1945 moesten de Engelsen met de Indonesische stadsbestuur overleggen.
    Dat was ook de reden waarom Hario Kecik die Ploegman(die hij goed kende) als een domme persoon ziet.
    Hij en zijn groep(Rapwi) hadden een grote fout gemaakt door de 3 kleur te laten wapperen en ruzie zocht met de officiele vertegenwoordiger van Surabaya (Indon.Resident ) en bedreigde hem.

  9. De vraag is of de Situatie in Surabaya kenmerkend is voor de Bersiapperiode in Indie. Hier op dit blog wordt veelal over Surabaya gesproken maar wat gebeurde er eigenlijk in andere delen van Indie in die periode?

    Ik ken een onderzoek van Mary Verhoeven-Van Delden: Bersiap in Bandoeng: een onderzoek gebaseerd op literatuurstudie, interviews en archieven, gepresenteerd op een studiedag Indische Nederlanders in Leiden 1991. Het behandeld de periode 17 augustus 1945 tot 24 maart 1946, de dag dat Bandoeng in vlammen opging.

    Zij heeft ondanks de roerige periode systematisch onderzoek gedaan over het gebruik van beschikbare bronnen..
    Zer geeft aan dat in Nederland weinig belangstelling is voor de lokale en regionale ontwikkelingen in de naoorlogse periode tot 1949 waarin burgers centraal staan. Dit is opmerkelijk omdat destijds al grote groepen Nederlanders en Indische Nederlanders naar Nederland repatrieerden.

    Wat Surabaya betreft haalt zij A.C.Broeshart aan: Een dagboek over de Bersiap in Soerabaya 1988
    In Amerikaanse studies naar de Indonesische vrijhgeidsstrijd is er een studie van John Smail in Bandoeng naar de Indonesische achtergronden van de onafhankelijkheidsstrijd. De Nederlanders bleven in zijn studie buiten beeld en fungeerden alleen als…..the victims of attacks and as the helpless civilians whose protection was the main precoccupation of the British forces in Bandung

  10. Peter van den Broek op 10 juni 2014 om 17:49 schreef:
    De vraag is of de Situatie in Surabaya kenmerkend is voor de Bersiapperiode in Indie. Hier op dit blog wordt veelal over Surabaya gesproken maar wat gebeurde er eigenlijk in andere delen van Indie in die periode?
    ——————————————————————————————————————
    De slag van Surabaya , met man tegen gevechten die beestachtig gebeurde ( volgens getuigenis van de Brits Indische soldaten) is namelijk de OMMEKEER van de strijd van de nationalisten (volgens Kol.Laurent ten Post) en Prof Ricklefs. Er werd bijna 3 weken gevochten met duizenden Indonesische slachtoffers.

    In andere steden werd ook gevochten zoals in Semarang (5 dagen) , waar ene Majoor Kido optrad tegen de nationalisten.
    Daarnaast de slag van Ambarawa en de strijd in Bandung* waar Zuid Bandung in vlammen ging.
    In Djakarta* heb je kleine incidenten .
    Misschien ook in Medan (?) waar een kleine groep soldatten werd gedropt, o.a ene Westerling .

    Hier hebben we over de tijd tijdens de aanwezigheid van de Engelsen , tussen oktober 1945-begin 1946.
    *In Bandung en Djakarta speelden Indische en Ambonese knokploegen een actieve rol , volgens de Engelsen de triggerhappy Dutch.
    Er werd door hun ook excessen gepleegd en gerampokt .
    (This is the first work to systematically examine the British occupation of Indonesia after the Second World War. The occupation by British-Indian forces between 1945 …)
    Op internet kan je bepaalde delen lezen.

    Daarna hebt je diverse excessen van beide kanten , in het bijzonder op plaatsen waar de Republik/TNI afwezig is en langs de demarcatielijnen , de afgelegen plantages werden ook overvallen door nationalisten of rampokkers .
    Dat werd erger na het verbreken van de Linggardjati ovk , de uitslag van Renville ovk en de 2 politionele acties.

  11. Mijn reactie? ..degene die maar een beetje uitzag als Indo werden direct afgemaakt rondom het hotel…Dat heeft bung Tomo ook opgeroepen om , die ook maar 1% Nederlands bloed had, te vermoorden..dus maw ik twijfel aan die verhalen van die Indo’s die het zgn hebben mogen aanschouwen…heel veel verhalen rondom dit gebeuren en o.a. bij de gevangenis Werfstraat zijn geromantiseerd met helden…ik hecht veel waarde aan het verhaal van Jan A. Somers die dit lijfelijk had mee gemaakt. Boy Marlisa

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s